Samun ’yancin Najeriya a 1 ga Oktoba 1960 ba sakamakon aikin mutum guda ba ne. Ya kasance ƙarshen doguwar tafiya ta siyasa, fafutukar ’yan ƙasa, aikin jarida, ƙungiyoyin siyasa da kuma tattaunawar tsarin mulki tsakanin shugabannin Najeriya da gwamnatin Birtaniya. Dokar Nigeria Independence Act 1960 ta tanadi ba Najeriya cikakken matsayi na ƙasa mai cin gashin kanta, yayin da tsarin mulkin 1960 ya kafa sabon tsarin tarayya na ƙasar. (Legislation.gov.uk) 
Saboda haka, idan ana magana kan waɗanda suka taimaka wajen wannan tafiya, ya dace a fahimci cewa ba “gwarzon mutum ɗaya” ba ne, kuma jerin mutane 10 ba zai iya ɗaukar dukkan waɗanda suka taka rawa ba.
1. Sir Ahmadu Bello — Sardaunan Sokoto
Ahmadu Bello ya kasance ɗaya daga cikin manyan shugabannin siyasar Arewacin Najeriya kafin da kuma bayan samun ’yancin kai. Ya jagoranci Northern People's Congress (NPC), yayin da tsarin siyasar yankin Arewa ke ƙara shiga cikin tattaunawar makomar Najeriya.
Muhimmin abin lura shi ne cewa gwagwarmayar ’yanci ba ta kasance ta fuskar hamayya da Birtaniya kawai ba; ta kuma haɗa da tattaunawar irin tsarin tarayyar da za a gina bayan mulkin mallaka.
2. Anthony Enahoro — mai matsa lamba kan samun ’yanci
Anthony Enahoro ya yi suna sosai wajen neman a ba Najeriya ’yancin kai cikin gaggawa. Ya yi amfani da majalisar dokoki da aikin jarida wajen matsa lamba kan gwamnatin mulkin mallaka.
Matsayinsa ya nuna cewa gwagwarmayar ’yanci ta samu muryoyi daban-daban: wasu ta hanyar siyasa, wasu ta hanyar jarida, wasu kuma ta hanyar ƙungiyoyin jama'a.
3. Herbert Macaulay — ɗaya daga cikin farkon masu kishin ƙasa
Herbert Macaulay ya kasance daga cikin mutanen da suka fara gina siyasar kishin ƙasa a Najeriya tun kafin shekarun ƙarshe na mulkin mallaka.
Ya yi amfani da aikin jarida da siyasa wajen sukar wasu manufofin gwamnatin mulkin mallaka. A 1923 ya taimaka wajen kafa Nigerian National Democratic Party (NNDP), ɗaya daga cikin muhimman matakan farko na shirya siyasar zamani a Najeriya.
Saboda haka, rawar Macaulay tana da muhimmanci wajen fahimtar tushen siyasar kishin ƙasa da ta gabaci shekarun 1950.
4. Obafemi Awolowo — siyasa da gina tsarin mulkin kai
Obafemi Awolowo ya kasance babban jigo a siyasar Yammacin Najeriya kuma shugaban Action Group.
Ya shiga muhawarar yadda za a tsara Najeriya bayan mulkin mallaka, musamman batun tarayya, ci gaban ilimi da tattalin arziki da tsarin siyasa.
Rawarsa ta nuna cewa gwagwarmayar ’yanci ba wai kawai samun tutar ƙasa ba ce; ’yan siyasar lokacin suna kuma muhawara kan irin Najeriya da za a gina bayan samun ’yanci.
5. Funmilayo Ransome-Kuti — muryar mata
Funmilayo Ransome-Kuti ta kasance muhimmiyar ’yar fafutuka musamman wajen haƙƙin mata da adalci a mulkin mallaka.
Rawarta tana tunatar da mu cewa ba maza kaɗai suka shiga gwagwarmayar siyasar wannan zamani ba. Mata sun kuma shiga ƙungiyoyi, taruka da fafutukar neman sauyi.
6. Nnamdi Azikiwe — aikin jarida da siyasar kishin ƙasa
Nnamdi Azikiwe, wanda aka fi sani da Zik, ya kasance babban jigo wajen yada ra'ayin kishin ƙasa ta hanyar jarida da siyasa.
Jaridar West African Pilot ta kasance ɗaya daga cikin hanyoyin da aka yi amfani da su wajen yada ra'ayoyin siyasar kishin ƙasa.
Daga baya Azikiwe ya zama Gwamnan-Janar, sannan shugaban ƙasa na farko na Najeriya bayan sauyin tsarin mulki zuwa Jamhuriya.
7. Abubakar Tafawa Balewa — daga gwagwarmaya zuwa gwamnatin ’yanci
Tafawa Balewa ya taka muhimmiyar rawa a siyasar Arewa da ta tarayya, kuma ya zama Firaministan Najeriya na farko bayan samun ’yancin kai.
Muhimmancin Balewa ya kasance wajen shiga tsarin siyasar tarayya da tattaunawar da ta kai ga tsarin mulkin ’yanci.
A ranar samun ’yancin kai, shi ne wanda ya jagoranci gwamnatin tarayyar Najeriya a matsayin firaminista.
8. Sa’adu Zungur — muryar matasa masu kishin ƙasa
Sa’adu Zungur yana cikin matasan ’yan siyasar Arewa da suka yi amfani da rubuce-rubuce da ƙungiyoyi wajen bayyana ra'ayoyinsu kan mulkin mallaka da tsarin siyasa.
Muhimmancinsa shi ne yadda ya nuna cewa a cikin Arewacin Najeriya ma akwai matasa masu ra'ayoyin sauyin siyasa tun kafin ’yancin kai.
9. Aminu Kano — siyasar talakawa
Aminu Kano ya kasance fitaccen ɗan siyasar Arewa wanda ya fi karkata wajen wakiltar talakawa da masu ƙaramin ƙarfi.
Ya kafa Northern Elements Progressive Union (NEPU), wadda ta zama muhimmiyar ƙungiyar siyasa mai hamayya a Arewacin Najeriya.
Saboda haka, tarihin gwagwarmayar ’yanci yana da wani muhimmin ɓangare da ya shafi tambayar wa ya kamata siyasar Najeriya ta wakilta.
10. Gambo Sawaba — mace mai fafutuka a Arewa
Gambo Sawaba ta kasance ɗaya daga cikin fitattun matan siyasar Arewacin Najeriya.
Ta shiga harkokin siyasa tare da NEPU kuma ta yi fafutuka kan wasu manufofin mulkin mallaka da kuma haƙƙin jama'a. Tarihinta yana ƙara nuna cewa mata sun taka rawa a siyasar gwagwarmayar ’yanci, duk da cewa sau da yawa ba a ba su sararin da ya kamata a cikin labarin tarihi.
Abin da ya kamata mu fahimta
Babban darasin wannan tarihi shi ne cewa ’yancin Najeriya ba aikin mutum goma kawai ba ne. Akwai wasu da dama da suka taka rawa, ciki har da ’yan siyasa, ’yan jarida, malaman makaranta, mata masu fafutuka, ƙungiyoyin matasa da sauran ƙungiyoyin jama'a.
Haka kuma, samun ’yancin kai bai faru a rana ɗaya ba. An gina shi ne a hankali ta hanyar sauye-sauyen tsarin mulki da tattaunawa tsakanin Najeriya da Birtaniya. Dokar ’yancin kai ta 1960 ta samar da tushen doka na sabon matsayin Najeriya, yayin da sabon tsarin mulkin 1960 ya tsara tsarin tarayyar ƙasar. (Legislation.gov.uk)
Saboda haka, idan za a taƙaita labarin: Macaulay da sauran farkon masu kishin ƙasa sun taimaka wajen gina tushen siyasar kishin ƙasa; Enahoro da sauran masu fafutuka suka matsa kan batun ’yanci; Azikiwe, Awolowo, Ahmadu Bello, Balewa, Aminu Kano da wasu suka jagoranci manyan ɓangarorin siyasar ƙasar; yayin da Funmilayo da Gambo Sawaba suka ƙara fito da rawar mata a gwagwarmayar siyasa.
Wannan ne ya sa tarihin 1 Oktoba 1960 ya fi zama tarihin mutane da dama da kuma tsarin siyasa da aka gina tsawon shekaru, ba tarihin mutum guda ba. (Legislation.gov.uk)
0 Comments