FASHIN BAKI: Majalisar Dokokin Kano na neman hanyar dakile tsadar kuɗin haya

Shirin da Majalisar Dokokin Jihar Kano ta fara na sake duba dokar kula da kuɗin haya ya buɗe wata muhimmiyar muhawara kan yadda za a daidaita haƙƙin masu gidaje da na ’yan haya a jihar.  

Wannan mataki ya zo ne a lokacin da tsadar gidaje da shaguna ke ƙara zama nauyi ga mazauna birnin Kano da sauran ƙananan hukumomi, musamman masu ƙaramin ƙarfi da ’yan kasuwa.

A cewar rahoton, ɗan majalisar mai wakiltar Takai, Musa Kachako, ya nuna damuwa kan yadda wasu kuɗaɗen haya suka tashi cikin ɗan lokaci. Ya bayyana misalan haya da ta tashi daga N100,000 zuwa N200,000 ko N300,000 a shekara, da kuma wasu shaguna da kuɗin hayarsu ya tashi daga Naira miliyan ɗaya zuwa miliyan biyu.

Waɗannan misalai suna nuna irin nauyin da wasu ’yan haya ke fuskanta, duk da cewa ba a bayyana ko sun shafi dukkan yankunan Kano ba.

1. Tsadar haya tana shafar rayuwar yau da kullum

Kuɗin haya na daga cikin manyan abubuwan da iyalai da ’yan kasuwa ke kashe kuɗinsu a kai. Idan haya ta ƙaru sosai, mai ƙaramin albashi zai iya samun kansa cikin mawuyacin hali wajen biyan sauran buƙatun rayuwa kamar abinci, makaranta, sufuri da lafiya.

Ga ɗan kasuwa kuma, ƙarin kuɗin haya yana iya rage jarin da yake amfani da shi wajen sayen kaya, biyan ma'aikata da faɗaɗa sana'arsa.

Misali, idan mai shago yana biyan N1,000,000 a shekara, sannan aka ƙara masa zuwa N2,000,000, hakan yana nufin ya ƙara samun nauyin N1,000,000 a shekara. Dole ne ya nemi hanyar ɗaukar wannan nauyi, ko ta hanyar rage sauran kashe-kashe, ko ƙara farashin kaya, ko kuma ƙaura zuwa wani wuri.

Sai dai ba kowane ɗan kasuwa ne zai iya ɗaukar waɗannan matakan ba tare da matsala ba.

2. Shin sake duba dokar zai iya rage tsadar haya?

Babban abin da ya kamata a fahimta shi ne cewa sake duba dokar ba yana nufin cewa kuɗin haya zai ragu nan take ba.

Rahoton ya nuna cewa majalisar ta yi kira da a sake duba dokar da ake da ita. Wannan mataki ne na fara bincike da tattaunawa kan yadda za a kare ’yan haya daga ƙarin kuɗi ba bisa ƙa'ida ba.

Idan majalisar ta ci gaba da wannan shiri, ya kamata a fayyace abubuwa kamar:

• Yaushe mai gida zai iya ƙara kuɗin haya?
• Nawa ne lokacin sanarwar da ya kamata a ba ɗan haya kafin ƙarin kuɗi?
• Ta yaya za a warware saɓani tsakanin mai gida da ɗan haya?
• Wace hukuma ce za ta kula da aiwatar da dokar?
• Waɗanne matakai za a ɗauka idan wani ya karya dokar?

Amsoshin waɗannan tambayoyi za su taimaka wajen tantance ko sabon tsarin zai iya rage takaddama da kuma samar da kariya ga ɓangarorin biyu.

3. Haƙƙin masu gidaje ma yana da muhimmanci

Duk da matsin da ’yan haya ke fuskanta, bai kamata a manta da haƙƙin masu gidaje ba.

Masu gidaje suna kashe kuɗi wajen sayen fili, gina gidaje, gyara gine-gine, biyan haraji da kula da kadarorinsu. Saboda haka, suna da dalilin neman kuɗin haya da zai dace da jarin da suka zuba da kuma kuɗin kula da kadarorin.

Matsalar tana tasowa ne idan aka samu ƙarin kuɗi ba tare da isasshen sanarwa ba, ko kuma aka yi amfani da rashin zaɓin da ɗan haya yake da shi wajen ɗora masa nauyin da ba zai iya ɗauka ba.

Saboda haka, dokar da za a sake dubawa tana buƙatar daidaita haƙƙin mai gida na samun kuɗin haya da haƙƙin ɗan haya na samun kariya daga rashin adalci.

4. Shin dokar haya ita kaɗai za ta magance matsalar?

Wannan wata muhimmiyar tambaya ce da ya kamata a yi la'akari da ita.

Ko da an inganta dokar haya, akwai wasu abubuwa da ka iya ci gaba da shafar farashin gidaje, kamar:

• ƙaruwar yawan mutanen da ke neman gidaje;
• tsadar kayan gini da kuɗin gyara;
• farashin filaye a wuraren da ake samun ayyukan yi;
• ƙarancin gidajen haya masu araha;
• nisan wuraren zama daga wuraren aiki da kasuwanci.

Waɗannan abubuwa ba duka aka tabbatar da su a matsayin dalilan ƙarin kuɗin hayar da rahoton ya ambata ba ne, amma suna daga cikin batutuwan da ya dace a bincika yayin tsara manufofin gidaje.

Saboda haka, idan manufar ita ce rage matsin haya a dogon lokaci, sake duba dokar zai fi amfani idan aka haɗa shi da wasu matakai na ƙara samar da gidajen haya masu araha da inganta tsarin kasuwancin gidaje.

5. Me ya kamata a kula da shi wajen aiwatar da dokar?

Muhimmancin doka ba ya tsaya ga rubuta ta kawai; yana kuma cikin yadda ake aiwatar da ita.

Idan aka samar da dokar da ba ta fayyace lokacin ƙarin haya, sanarwa da hanyoyin warware saɓani ba, takaddama tsakanin masu gidaje da ’yan haya na iya ci gaba.

Haka kuma, ya kamata a samar da hanyar da ɓangarorin biyu za su iya kai ƙara cikin sauƙi ba tare da kashe kuɗi mai yawa ba.

Gaskiyar abin da za a duba ita ce ko dokar za ta samar da kariya mai aiki a aikace, ba kawai sanarwar cewa ana son kare ’yan haya ba.

6. Wane tasiri hakan zai yi ga ƙananan ’yan kasuwa?

Ga ƙananan ’yan kasuwa, kuɗin haya na iya shafar ci gaba da sana'a kai tsaye. Idan ɗan kasuwa ya kashe mafi yawan jarinsa wajen biyan haya, zai iya rasa isasshen kuɗin sayen kaya ko gudanar da sauran ayyukansa.

A wasu yanayi, hakan na iya sa 'yan kasuwa su ƙaura zuwa wuraren da ba su da yawan kwastomomi. Wasu kuma na iya dakatar da sana'arsu idan ba su iya biyan sabon kuɗin haya ba.

Saboda haka, batun haya ba na masu gidaje da ’yan haya kaɗai ba ne; yana da alaƙa da ayyukan yi, farashin kaya da ci gaban ƙananan kasuwanci.

Sai dai ana buƙatar bayanan bincike domin a tantance girman tasirin tsadar haya ga kasuwanci a Kano.

7. Mene ne mataki na gaba da jama'a za su sa ido a kai?

A halin yanzu, rahoton ya nuna cewa majalisar ta yi kira da a sake duba dokar haya. Ba a bayyana a cikin bayanin da aka bayar cewa an riga an amince da sabuwar doka ko kuma an sanya takamaiman iyaka kan adadin kuɗin haya ba.

Saboda haka, abubuwan da ya kamata a sa ido a kansu sun haɗa da:

1. Ko majalisar za ta fara cikakken nazarin dokar da ake da ita.
2. Ko za a gayyaci masu gidaje, ’yan haya da ƙwararrun lauyoyi domin ba da shawarwari.
3. Ko za a fayyace tsarin sanar da ɗan haya kafin ƙarin kuɗi.
4. Ko za a samar da ingantacciyar hanyar warware takaddamar haya.
5. Ko za a tsara hanyoyin ƙara samar da gidaje masu araha.

Kammalawa

Shirin Majalisar Dokokin Kano na sake duba dokar haya ya buɗe damar tattauna wata matsala da ta shafi rayuwar iyalai da ayyukan ƙananan ’yan kasuwa.

Amma nasarar wannan shiri za ta dogara ne da irin tanade-tanaden da za a yi, yadda za a aiwatar da su, da kuma ko za a samar da daidaito tsakanin haƙƙin masu gidaje da na ’yan haya.

Babban abin dubawa shi ne: shin za a samu doka da za ta ba masu gidaje damar gudanar da kadarorinsu yadda ya dace, tare da kare ’yan haya daga ƙarin kuɗi ba bisa ƙa'ida ba?

Amsar wannan tambaya za ta fito fili ne yayin da majalisar ta bayyana matakan da za ta ɗauka da kuma ainihin sauye-sauyen da take son yi wa dokar.