Haƙar ma’adinai a Najeriya: Me ya sa ake maimaita haɗurran da ke salwantar da rayuka?

Daga jerin rugujewar ramuka zuwa gubar dalma da iskar gas mai haɗari, abubuwan da suka faru tsakanin 2021 da 2026 sun sake nuna cewa matsalar tsaron wuraren haƙar ma’adinai a Najeriya ba ta tsaya kan haɗari guda ɗaya ba.  

Rahoton da Beacon Security and Intelligence Limited ya yi, wanda labarin ya kawo, ya zayyana wasu manyan abubuwan da suka haddasa mutuwar masu haƙar ma’adinai a sassa daban-daban na Najeriya. Abubuwan da aka ambata sun haɗa da rugujewar ramuka, gurɓatar muhalli, gubar dalma da kuma fallasa ma’aikata ga iskar gas mai haɗari.

Sai dai sabon abin da ya faru a Minna, jihar Neja, ya ƙara faɗaɗa muhawarar, domin mutuwar mutane 37 a hannun NSCDC ba ta faru kai tsaye a cikin ramin haƙar ma’adinai ba; sun mutu ne yayin da suke tsare bayan kama su bisa zargin haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba. Har yanzu ana bincike kan ainihin musabbabin mutuwarsu. (Interior Ministry of Nigeria)

1. Rugujewar ramuka: haɗarin da aka dade ana gani

Daya daga cikin manyan matsalolin da masu haƙar ma’adinai ke fuskanta ita ce rushewar ramuka.

A Kogi, rahoton da aka kawo ya ambaci mutuwar mutane 25 a Ankpa a shekarar 2021, sannan wasu 20 suka mutu a Alufele, Ankpa, a Yulin 2026.

Rahotannin da suka biyo bayan aukuwar lamarin na Alufele sun tabbatar da cewa rushewar wurin haƙar ma’adinai ta kashe masu haƙar ma’adinai 20. (OpenWatch Nigeria)

Wannan na nuna cewa zurfafa rami ba tare da ingantaccen tsarin tallafi, duba lafiyar ƙasa da sauran matakan kariya ba na iya mayar da wurin aiki zuwa tarkon mutuwa.

2. Zurak: lokacin da abin da ba a gani ya zama kisa

Abin da ya faru a Kampani Zurak, Wase, jihar Filato, ya bambanta da rugujewar rami.

A ranar 18 ga Fabrairu 2026, an samu mutuwar masu haƙar ma’adinai 37 bayan fallasa su ga wani gas mai guba. Daga baya gwamnatin tarayya ta kafa kwamiti domin binciken musabbabin lamarin, yayin da wasu mutane 20 suka samu magani a asibiti. (Federal Ministry of Information)

Wannan lamari ya nuna cewa haɗarin haƙar ma’adinai ba ya bayyana ne kawai ta hanyar abin da ido zai iya gani. Iskar da ba ta da kyau ko gas mai guba a cikin rami na iya kashe ma'aikata cikin ɗan lokaci.

3. Gubar dalma: haɗarin da ya wuce ma’aikaci ɗaya

Matsalar Zamfara ta kuma nuna wani nau'in haɗari daban: gurɓatar muhalli.

Lokacin da ake sarrafa zinare ta hanyoyin da ba su dace ba, sinadarai masu haɗari na iya shiga cikin ƙasa, ruwa da abinci. Wannan ya sa matsalar ba ta tsaya ga mutanen da ke haƙar ma’adinan kawai ba, har ma tana iya shafar iyalai da al’ummomin da ke kusa.

A shekarar 2021, MSF ta duba yara 8,480 ‘yan ƙasa da shekara biyar a Zamfara, kuma sama da kashi 80 cikin 100 sun buƙaci kulawa ta musamman; yara 3,549 sun samu maganin cire gubar daga jini, kamar yadda bayanin da aka kawo ya nuna.

Saboda haka, haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba na iya zama matsalar lafiyar jama’a, ba kawai matsalar tsaro ko tattalin arziki ba.

4. Mutuwar mutane 37 a hannun NSCDC: tambaya mafi girma ita ce “me ya kashe su?”

Abin da ya faru a Minna ya ƙara wani muhimmin sashe cikin wannan batu.

A ranar 17 ga Satumba 2026, an samu mutuwar mutane 37 da aka kama a ayyukan NSCDC kan zargin haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba. Hukumar ta fara bayyana cewa ana zargin wata cuta ce ta haddasa mutuwar, amma daga baya aka bayyana cewa ainihin musabbabin mutuwar bai riga ya tabbata ba. An ajiye gawawwakin domin binciken likitoci. (Premium Times)

Hukumomi sun kuma ƙaddamar da bincike mai zaman kansa. Ma’aikatar Cikin Gida ta ce kwamitin mai mutane 10 zai binciki yadda aka kama mutanen, yadda aka tsare su da kuma musabbabin mutuwarsu. An kuma dakatar da jami’an NSCDC da dama da ke da alaƙa da lamarin yayin da bincike ke gudana. (Interior Ministry of Nigeria)

Rahotannin Reuters da AP sun kawo bayanan waɗanda suka tsira da suka ce cunkoso da rashin isasshen iska na iya taka rawa, amma ba a kamata a ɗauki wannan a matsayin tabbataccen dalilin mutuwar ba har sai binciken hukumomi ya kammala. (Reuters)

5. Tsakanin yaƙi da haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba da kare haƙƙin ɗan Adam

Akwai wani babban ƙalubale a nan.

Gwamnati na da dalilai na hana haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba, musamman idan ana danganta wasu wuraren da lalata muhalli ko samar da kuɗaɗen ayyukan ƙungiyoyin masu ɗauke da makamai.

Amma tilasta bin doka dole ne ya kasance cikin tsarin doka, musamman lokacin kama mutane da tsare su.

Abin da ya faru a Minna ya nuna cewa yaƙi da haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba da kuma kare rayuka da haƙƙin waɗanda ake tsare da su dole ne su tafi tare.

6. Me ya sa matsalar ke ci gaba?

Akwai abubuwa da dama da za su iya taimakawa wajen fahimtar dalilin maimaituwar haɗurran:

• rashin isasshen tsaro a ramukan haƙar ma’adinai;

• rashin kayan kariya ga ma’aikata;

• rashin kula da iska a wuraren da ake haƙa zurfi;

• amfani da sinadarai masu haɗari;

• aikin haƙar ma’adinai ba tare da cikakken tsarin lasisi da sa ido ba;

• ƙarancin horo ga masu aikin haƙar ma’adinai;

• rashin ingantaccen tsarin gaggawa idan rami ya rufta ko gas ya fito;

• da kuma amfani da yara a wasu ayyukan haƙar ma’adinai.

Idan ba a magance waɗannan matsalolin ba, kama masu aikin ba bisa ƙa’ida kaɗai ba ba zai kawar da haɗarin ba.

7. Matsalar tattalin arziki ma tana cikin lamarin

Akwai kuma wata fuska: dubban mutane suna dogaro da haƙar ma’adinai domin samun abin dogaro.

Saboda haka, idan gwamnati ta ƙara tsaurara matakan hana haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba, tambayar da ke gaba ita ce ta yaya za a mayar da masu aikin zuwa tsarin doka ba tare da rasa hanyar samun abin rayuwarsu ba?

Tsarin da ya haɗa da lasisi, horo, kayan kariya, binciken lafiyar wuraren haƙa da sa ido na iya ba da damar ci gaba da amfani da albarkatun ƙasa tare da rage haɗarin da ke tattare da aikin.

8. Abin da ya kamata bincike ya mayar da hankali a kai

A wuraren da mutane suka mutu, bincike mai inganci yana buƙatar amsa tambayoyi masu sauƙi amma masu muhimmanci:

Waɗanne matakan tsaro aka ɗauka?

Shin wurin yana da lasisi?

Wane ne ke da alhakin kula da lafiyar ma’aikata?

An yi binciken yanayin ƙasa da iska kafin fara aikin?

Shin an samar da kayan ceto?

Kuma a lamarin Minna:

Ta yaya aka kama mutanen, nawa aka tsare a wuri guda, wane yanayi suke ciki, kuma me ya haddasa mutuwarsu?

Amsoshin waɗannan tambayoyi za su taimaka wajen bambance tsakanin haɗarin aiki, sakacin gudanarwa, matsalar muhalli, da kuma duk wani abu da zai iya buƙatar ɗaukar matakin shari'a.

Kammalawa

Jerin abubuwan da aka bayyana daga Zamfara zuwa Kogi, Filato da Neja ya nuna cewa matsalar tsaron haƙar ma’adinai a Najeriya tana da fuska fiye da ɗaya.

A wani wuri rami na iya ruftawa, a wani wuri gas na iya kashe ma’aikata, a wani wuri kuma sinadarai na iya gurɓata muhalli na tsawon shekaru. Lamarin Minna kuma ya ƙara tambayar yadda hukumomin tsaro ke aiwatar da dokar hana haƙar ma’adinai ba bisa ƙa’ida ba.

Saboda haka, babban darasin da ke fitowa daga waɗannan abubuwan ba wai kawai bukatar ƙara kama masu haƙar ma’adinai ba ce. Haka kuma akwai buƙatar tsauraran ƙa’idojin tsaro, ingantaccen sa ido, kare muhalli, horar da ma’aikata, da cikakken bincike duk lokacin da rayukan mutane suka salwanta.

A lamarin Minna musamman, sakamakon binciken kwamitin mai zaman kansa zai kasance muhimmi wajen bayyana abin da ya faru da kuma tantance inda alhakin ya rataya. (Interior Ministry of Nigeria)