A yau, wayar hannu ta zama kamar banki, katin shaida, ofishi, da kuma hanyar sadarwa a rayuwar mutane da dama. Amma yayin da amfani da intanet ke ƙaruwa a Najeriya, haka ma hanyoyin damfara da satar bayanan jama’a ke ƙara yawaita.
A yanzu, ba sai an sace maka kuɗi kai tsaye ba kafin a cutar da kai.
Wani lokaci:
suna,
lambar waya,
ranar haihuwa,
BVN,
ko hoton ka kawai,
na iya zama hanyar da ɓata-gari za su yi amfani da ita domin damfara, kutse cikin asusun banki, ko cutar da mutum ta yanar gizo.
Menene Damfarar Intanet?
Damfarar intanet hanya ce da masu laifi ke amfani da:
wayoyi,
email,
WhatsApp,
Facebook,
Instagram,
ko wasu shafukan yanar gizo
domin yaudarar mutane ko satar bayanansu.
Wasu lokuta suna:
yin karya cewa daga banki suke,
amfani da hoton wani,
ko aika saƙon karya domin mutum ya bayar da bayanansa cikin rashin sani.
Sabuwar Barazana: Satar Bayanai
A baya, mutane sun fi tsoron:
fashi,
ko satar kuɗi a kasuwa.
Yanzu kuwa, babban haɗari yana iya kasancewa a cikin wayar mutum.
Masu damfara na iya amfani da:
cikakken suna,
adireshi,
ranar haihuwa,
hotuna,
lambobin katin banki,
ko bayanan social media
domin su ƙirƙiri wata karya da za ta yaudari mutum.
Misali:
su buɗe asusun karya,
su nemi aro da sunan mutum,
ko su kutsa cikin bankinsa.
Yadda Masu Damfara Ke Samun Bayanai
Tambayar da mutane da yawa ke yi ita ce:
“Ta yaya suke samun bayanan mutane?”
Amsar ita ce:
sau da yawa mutane ne da kansu ke bayar da bayanan ba tare da sun sani ba.
1. Social Media
Mutane na wallafa:
ranar haihuwa,
makaranta,
wurin zama,
hotunan iyali,
da sauran bayanai masu muhimmanci.
Waɗannan bayanai na iya taimakawa masu damfara wajen gina labarin karya game da mutum.
2. Link na Karya
Wani zai turo maka:
“Ka ci kyauta”
“Sabunta BVN”
“Bankinka zai rufe”
Da zarar ka latsa link ɗin:
ana iya satar bayananka,
ko a shiga wayarka.
3. Fake Customer Care
Wasu suna kiranka suna cewa daga:
banki,
MTN,
Airtel,
ko gwamnati suke.
Suna iya tambayar:
OTP,
PIN,
ko password.
Da zarar ka bayar, ka iya rasa kuɗinka.
Najeriya da Karuwar Damfara Ta Intanet
A Najeriya, yawaitar amfani da:
wayoyi masu smart,
mobile banking,
da social media
ya sa mutane da dama suka shiga intanet ba tare da cikakken ilimin tsaro ba.
Wannan ya sa:
matasa,
tsofaffi,
da ma ’yan kasuwa
ke zama masu sauƙin fadawa tarkon damfara.
Wasu lokuta ma:
mutum zai tashi ya ga an cire masa kuɗi,
ko an yi amfani da sunansa wajen damfara ba tare da saninsa ba.
Dalilin Da Ya Sa Mutane Ke Fadawa Tarkon
Rashin Ilimi Kan Tsaron Intanet
Mutane da dama ba su san:
yadda ake kare bayanai,
ko yadda damfara ke aiki ba.
Gaggawa da Son Samun Riba
Saƙonnin:
“Ka ci kyauta”
“Ka samu tallafi”
“Za a tura maka kuɗi”
na sa mutane su yi gaggawar bayar da bayanai.
Amincewa da Kowa
Wasu suna ganin:
duk wanda ya yi magana cikin ladabi gaskiya yake faɗi.
Alhali masu damfara sun kware wajen amfani da:
tausayi,
tsoro,
ko farin ciki
domin yaudarar mutane.
Yadda Za Ka Kare Kanka
Kada Ka Bayar da OTP Ko PIN
Banki na gaskiya ba zai taɓa neman:
OTP,
PIN,
ko password
ta waya ko WhatsApp ba.
Kada Ka Latsa Duk Wani Link
Kafin ka latsa link:
duba daga ina ya fito,
ka tabbatar da sahihancinsa.
Rage Yawan Bayananka a Social Media
Ba sai ka bayyana:
komai game da rayuwarka ba.
Yi Password Mai Ƙarfi
Kada ka yi:
12345,
sunanka,
ko ranar haihuwa.
Yi password mai wahalar ganewa.
Kunna Two-Factor Authentication
Wannan yana ƙara kariya ga accounts ɗinka.
Iyaye da Matasa: Wani Babban Kalubale
Yanzu yara da matasa na amfani da:
TikTok,
Instagram,
Snapchat,
da sauran apps
tun suna ƙanana.
Sai dai yawancinsu:
ba su san haɗarin intanet ba,
kuma suna yarda da baƙi cikin sauƙi.
Wannan na nufin iyaye suna da babban aiki:
ilmantarwa,
saka ido,
da koyar da tsaron intanet tun da wuri.
Damfarar Intanet Ba Matsalar Najeriya Kaɗai Ba Ce
Duk duniya na fama da cybercrime.
Sai dai a ƙasashe masu tasowa irin Najeriya:
rashin ilimi,
ƙarancin tsaro,
da matsin tattalin arziki
na ƙara sa matsalar ta yi muni.
Wasu matasa ma suna shiga damfara saboda:
rashin aikin yi,
son kuɗi cikin gaggawa,
ko tasirin social media.
Amma masana na gargadi cewa:
kuɗin damfara na iya lalata rayuwa fiye da yadda ake tsammani.
Illar Damfara Ga Al’umma
Lokacin da damfara ta yi yawa:
mutane sukan rasa amincewa da intanet,
kasuwanci na online ya ragu,
saka hannun jari ya yi wahala,
kuma sunan ƙasa ya lalace.
Saboda haka cybercrime ba wai matsalar mutum ɗaya ba ce.
Matsala ce da ke shafar tattalin arziki da mutuncin ƙasa baki ɗaya.
Shin Najeriya Na Yin Isasshen Yaki da Cybercrime?
Hukumomi na ƙoƙarin:
kama masu laifi,
wayar da kai,
da ƙarfafa tsaron bankuna.
Sai dai masana na ganin akwai bukatar:
ƙarin ilimantarwa,
sabunta dokoki,
da koyar da cybersecurity a makarantu.
Domin a zamanin yau:
ilimin tsaron intanet ya zama kamar ilimin karatu da rubutu ne.
Darasin Rayuwa
Babban darasi daga wannan matsala shi ne:
Kada ka ɗauka cewa “ba zai same ni ba.”
A intanet:
kowa na iya zama target,
ko matashi,
ko dattijo,
ko ɗan kasuwa,
ko ɗalibi.
Abin da ya fi muhimmanci shi ne:
sani,
lura,
da kare bayananka.
Domin a wannan zamani, bayanan mutum sun zama kadararsa.
Ra’ayin Gaskiya 2.0
Yayin da Najeriya ke ƙara shiga duniyar digital:
dole mutane su ƙara wayewa,
gwamnati ta ƙara tsaro,
makarantu su koyar da cybersecurity,
iyaye su ilmantar da yara,
sannan bankuna su ƙarfafa kariya.
Domin makomar tattalin arziki na tafiya ne zuwa intanet.
Idan mutane ba su koyi kare kansu ba:
damfara za ta ƙaru,
rashin amincewa zai yaɗu,
kuma mutane da yawa za su ci gaba da zama victims.
📢 Ku Fadi Ra’ayinku
Shin kun taɓa ganin ko jin labarin damfara ta intanet?
Wace hanya kuke amfani da ita wajen kare bayananku a waya ko banki?
Ku rubuta ra’ayinku a comment section, sannan ku bi Gaskiya 2.0 domin samun:
sahihan labarai,
ilimantarwa,
da bayanai masu kare rayuwa a zamanin digital.
0 Comments